हामी सबै प्रकृतिका तीन गुण सत्त्व, रज र तमको प्रभावभित्र जीवन बिताइरहेका छौँ । यी तीन गुण प्रकृतिका स्वभाव हुन् । जसले हाम्रो सोच, भावना, व्यवहार र कर्मलाई प्रभावित गर्छन् । भगवद्गीता चौधौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई यिनै तीन गुणको गहिरो रहस्य बताउनुभएको छ ।
तर एउटा प्रश्न उठ्छ। के हामी केवल यी गुणहरूको प्रभावमा बाँचिरहेका छौँ, कि यी गुणलाई चिनेर तिनभन्दा माथि उठ्ने क्षमता पनि हामीभित्र छ?
आध्यात्मिक यात्राको वास्तविक सुरुवात आफूलाई चिन्नुबाट हुन्छ ।
१. जीवन के हो? भोग, अनुभव कि आत्मबोध?
तपाईंको अनुभव नै तपाईंको जीवन हो । तपाईंले भोगेका सुख, दुःख, असफलता, सफलता, पीडा र सङ्घर्षले जीवनको कथा लेख्छन् । कसैले आफ्ना अनुभवलाई शब्दमा उतार्छन्, पुस्तक बन्छ; कसैले त्यही अनुभवलाई ज्ञानमा रूपान्तरण गर्छन्, जीवन दर्शन बन्छ ।
तर जीवनको गहिरो प्रश्न केवल यति होइन कि हामीले के भोग्यौँ । प्रश्न यो पनि हो, हामीले भोगेका अनुभवबाट आफूलाई कति चिन्यौँ?
सबै मानिस सुखी हुन चाहन्छन् । सबै सफल हुन चाहन्छन् । सबै शान्ति खोजिरहेका हुन्छन्। तर किन कोही सानो कुरामै खुसी हुन्छन् भने कोही अपार सम्पत्ति र सफलता हुँदाहुँदै पनि अशान्त रहन्छन्? किन कोही दुःखभित्र पनि आशाको दीप बाल्छन् भने कोही परिस्थितिसँगै निराशामा डुब्छन्?
दोष कसको हो? परिस्थितिको, भाग्यको, समाजको कि आफ्नै मनको?
भगवद्गीताले हामीलाई अरूलाई दोष दिनुअघि आफ्नै मन, विचार र कर्मलाई नियाल्न प्रेरित गर्छ । किनकि बाहिरी संसारलाई नियन्त्रण गर्न सधैँ सम्भव हुँदैन तर त्यसप्रतिको आफ्नो दृष्टिकोण र प्रतिक्रियालाई बुझ्ने अभ्यास गर्न सकिन्छ ।
२. एउटा गाउँले ठिटोको जीवनयात्रा
म आफैँ पश्चिम नेपालको एउटा विकट गाउँमा जन्मिएको सामान्य गाउँले ठिटो हुँ । बाबाले पाउने सीमित ब्रिटिस गोर्खा पेन्सनको भरमा जसोतसो एसएलसीसम्म पढ्ने अवसर पाएँ । गाउँको विद्यालयबाट दोस्रो श्रेणीमा उत्तीर्ण भएँ । औपचारिक शिक्षा त्यतिमै सीमित रह्यो ।
तर के औपचारिक शिक्षाले मात्र मानिसको ज्ञानको सीमा निर्धारण गर्छ?
जीवन पनि एउटा विद्यालय हो। समय यसको शिक्षक हो। अनुभव यसको पाठ्यपुस्तक हो । दुःख यसको परीक्षा हो र आत्मचिन्तन यसको प्रयोगशाला हो ।
मैले जीवनबाट जे सिकेँ, जे बुझेँ र जे अनुभूति गरेँ, त्यसैलाई यहाँ शब्दमा उतार्ने प्रयास गरेको हुँ । मेरा विचार अन्तिम सत्य हुन् भन्ने दाबी होइन । जान्ने, बुझ्ने र विवेकशील पाठकहरूले यसलाई आफ्नै अनुभव र ज्ञानको कसीमा जाँच्नुहुनेछ भन्ने विश्वास लिएको छु ।
किनकि आध्यात्मिक ज्ञान अरूको कुरा सुनेर मात्र पूर्ण हुँदैन । त्यसलाई आफ्नो जीवनमा बुझ्न, अभ्यास गर्न र अनुभूति गर्नुपर्छ ।
३. शरीर प्रकृतिको अंश हो, आत्मा हाम्रो गहिरो पहिचान
हाम्रो शरीर पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु र आकाश गरी पाँच महाभूतसँग सम्बन्धित छ । शरीर परिवर्तनशील छ । बाल्यकाल, युवावस्था र वृद्धावस्थामा शरीरको रूप बदलिन्छ । विचार बदलिन्छन्, भावना बदलिन्छन् र जीवनका परिस्थितिहरू पनि बदलिन्छन् ।
तर यी सबै परिवर्तनलाई अनुभव गर्ने ‘म’ को हुँ?
भगवद्गीताको दोस्रो अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले आत्मालाई शरीरभन्दा भिन्न, नित्य र अविनाशी स्वरूपका रूपमा व्याख्या गर्नुभएको छ। शरीर नाशवान् छ तर आत्माको वास्तविक स्वरूप शरीरको नाशसँग समाप्त हुँदैन भन्ने गीताको शिक्षा छ ।
हामी प्रायः आफ्नो परिचय शरीर, नाम, पद, सम्पत्ति, जात, धर्म र सामाजिक प्रतिष्ठासँग जोड्छौँ । तर यी सबै परिचयभन्दा गहिरो तहमा आत्मचिन्तनको प्रश्न छ । म केवल मेरो शरीर हुँ? म मेरा विचार हुँ? म मेरा उपलब्धि हुँ? कि यी सबैलाई अनुभव गर्ने चेतनाको रहस्य अझ गहिरो छ?
यही प्रश्नले मानिसलाई बाहिरी संसारबाट भित्री संसारतर्फ यात्रा गराउँछ ।
आध्यात्मिकता संसारबाट भाग्नु होइन; संसारमा रहँदै आफूलाई नबिर्सनु हो ।
४. त्रिगुणको रहस्य: सत्त्व, रज र तम
भगवद्गीताको चौधौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छः
“सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥” (१४.५)
अर्थात् सत्त्व, रज र तम प्रकृतिबाट उत्पन्न तीन गुण हुन्, जसले देहमा रहेको जीवात्मालाई बाँध्छन् ।
यी गुणलाई बुझ्नु भनेको आफ्नै मनको चाल बुझ्नु हो ।
(क) सत्त्वगुण — ज्ञान, शान्ति र निर्मलताको प्रकाश
सत्त्वगुणले मनमा स्पष्टता, विवेक, शान्ति, ज्ञान र सद्भाव बढाउँछ । यसले मानिसलाई सत्य बुझ्न, अरूको पीडा महसुस गर्न र आफ्नो कर्मलाई विवेकपूर्ण बनाउन सहयोग गर्छ ।
जब हामी क्रोध उठ्दा पनि विवेक गुमाउँदैनौँ, अरूको सफलतामा ईर्ष्या होइन प्रसन्नता अनुभव गर्छौँ र आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर अरूको हित सोच्न सक्छौँ, तब सत्त्वगुणको अभिव्यक्ति देखिन्छ ।
तर सत्त्वगुणको अर्थ आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्नु होइन । ज्ञानको वास्तविक सौन्दर्य विनम्रतामा प्रकट हुन्छ ।
(ख) रजोगुण — इच्छा, कर्म र उपलब्धिको दौड
रजोगुणले मानिसमा इच्छा, आकाङ्क्षा, सक्रियता, मेहनत र उपलब्धिको चाहना जगाउँछ । यही गुणले मानिसलाई काम गर्न, लक्ष्य बनाउन र प्रगति गर्न प्रेरित गर्न सक्छ ।
तर जब इच्छा आसक्तिमा बदलिन्छ, सफलता अहङ्कारको कारण बन्छ र अरूसँगको तुलना जीवनको आधार बन्छ, तब मनमा अशान्ति बढ्न थाल्छ ।
भगवद्गीताले कर्म गर्न निषेध गर्दैन । बरु कर्मप्रतिको आसक्ति र फलको अत्यधिक मोहबाट मुक्त हुन सिकाउँछ ।
भगवान् श्रीकृष्णको प्रसिद्ध शिक्षा छः
“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥” (२.४७)
अर्थात् तिम्रो अधिकार कर्ममा छ, त्यसको फलमा मात्र होइन। फलको मोहले कर्म नगर, र फलको डरले कर्म गर्न पनि नछोड ।
यसको अर्थ लक्ष्य त्याग्नु होइन; लक्ष्यका लागि इमानदारीपूर्वक कर्म गर्दै परिणामलाई विवेक र धैर्यका साथ स्वीकार गर्न सिक्नु हो ।
(ग) तमोगुण — अज्ञान, प्रमाद र मोहको अन्धकार
तमोगुणले अज्ञान, आलस्य, प्रमाद, भ्रम र विवेकको कमीलाई बढावा दिन सक्छ । मानिसले गर्नुपर्ने काम थाहा पाएर पनि टारिरहन्छ, आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्न चाहँदैन र कहिलेकाहीँ आफ्नै गलत व्यवहारलाई सही ठहर्याउँछ ।
तमोगुणको प्रभावबाट बाहिर निस्कन आत्मअनुशासन, सत्सङ्ग, अध्ययन, नियमित दिनचर्या र सकारात्मक कर्म उपयोगी हुन्छन् ।
तर कसैलाई तुरुन्तै ‘तामसिक’ भनेर दोष लगाउनु उचित हुँदैन । एउटै मानिसमा फरक समयमा तीनै गुणको प्रभाव देखिन सक्छ ।
भगवद्गीताको शिक्षा केवल अरूलाई वर्गीकरण गर्नु होइन; आफ्नो मनमा कुन गुण सक्रिय छ भनेर चिन्नु र विवेकपूर्ण जीवनतर्फ अघि बढ्नु हो ।
अझ गहिरो कुरा, गीताको चौधौँ अध्यायले यी तीनै गुणभन्दा माथि उठ्ने अवस्थाबारे पनि शिक्षा दिन्छ । आध्यात्मिक साधनाको लक्ष्य केवल सत्त्वगुण बढाउनुमा सीमित छैन; गुणहरूको प्रभाव बुझ्दै तिनमा अत्यधिक आसक्त नभई आत्मज्ञानतर्फ अघि बढ्नु पनि हो ।
५. धर्मग्रन्थमा शान्ति, व्यवहारमा अशान्ति किन?
संसारका विभिन्न धर्म र दर्शनले करुणा, सत्य, संयम, क्षमा र सदाचारको महत्त्व बताएका छन् । तर इतिहासमा धर्मको नाममा पनि युद्ध र हिंसा भएका छन् ।
धर्मयुद्ध (Crusades १०९५-१२९१)
तीस वर्षे युद्ध (Thirty Years’ War १६१८-१६४८)
फ्रान्सेली धर्मयुद्ध (French Wars of Religion १५६२-१५९८)
युरोपका हुसाइट युद्धहरू (Hussite Wars)
भारतको विभाजनकालीन साम्प्रदायिक हिंसा (१९४७)
लेबनानको गृहयुद्ध (Lebanese Civil War)
उत्तरी आयरल्यान्डको द्वन्द्व (The Troubles)
सुडानको दोस्रो गृहयुद्ध
नाइजेरियाको बोको हराम विद्रोह
इराकमा इस्लामिक स्टेट (ISIS) विरुद्धको युद्ध
इरान साउदी प्रतिस्पर्धासँग जोडिएका क्षेत्रीय साम्प्रदायिक द्वन्द्वहरू
म्यानमारमा रोहिङ्ग्या समुदायमाथिको हिंसा आदि ।
यी सबै द्वन्द्व धर्मकै कारणले मात्र भएका थिएनन्; राजनीति, सत्ता, भूभाग, राष्ट्रियता र सामाजिक विभाजनले पनि भूमिका खेलेका थिए ।
त्यसो भए प्रश्न उठ्छ? मानिसले शान्तिको शिक्षा पढेर पनि हिंसा किन गर्छ?
किनकि ज्ञान सुन्नु र ज्ञानलाई जीवनमा उतार्नु फरक कुरा हुन्। मुखले करुणाको कुरा गर्नु सजिलो छ । क्रोध उठेको क्षणमा करुणा कायम राख्नु कठिन छ । शान्तिको प्रवचन दिन सजिलो छ। आफ्नै अहङ्कारलाई चिन्न कठिन छ ।
धर्मको बाहिरी पहिचानले मात्र मानिसको हृदय शुद्ध हुन्छ भन्ने छैन । वास्तविक आध्यात्मिकता व्यवहारमा देखिनुपर्छ । हामी अरूसँग कस्तो व्यवहार गर्छौँ। कमजोरलाई कसरी हेर्छौँ । मतभेद हुँदा कस्तो प्रतिक्रिया दिन्छौँ र शक्तिको प्रयोग कसरी गर्छौँ भन्ने कुरामा ।
धर्मले मानिसलाई जोड्नुपर्ने हो, छुट्याउन होइन। ज्ञानले अहङ्कार घटाउनुपर्ने हो, बढाउन होइन ।
६. सामाजिक सञ्जाल: इच्छाको नयाँ जाल
आजको समयमा सामाजिक सञ्जाल हाम्रो दैनिक जीवनको ठूलो हिस्सा बनेको छ । यसमा ज्ञान पनि छ । मनोरञ्जन पनि छ । प्रेरणा पनि छ । तर यसको अनियन्त्रित प्रयोगले तुलना, असन्तुष्टि र मानसिक तनाव बढाउन सक्छ ।
हामी अरूको सफलता देख्छौँ, उनीहरूको सुख देख्छौँ, सुन्दर घर, राम्रो जागिर, भ्रमण र उपलब्धिहरू देख्छौँ । त्यसपछि हाम्रो मनले भन्छ। म पनि त्यस्तै हुनुपर्छ ।
अरूको प्रगति देखेर प्रेरित हुनु राम्रो हो । तर आफ्नै जीवनलाई अरूको जीवनसँग निरन्तर तुलना गरेर आफूलाई कम ठान्नु दुःखको कारण बन्न सक्छ ।
यहीँ त्रिगुणको प्रभावलाई बुझ्न सकिन्छ ।
रजोगुणले भन्छ। म अझ धेरै प्राप्त गरूँ, अरूभन्दा अगाडि बढूँ ।
तमोगुणले निराश बनाउँदै भन्छ। मबाट केही हुँदैन ।
सत्त्वगुणले विवेकपूर्वक सम्झाउँछ। मेरो यात्रा आफ्नै हो। मैले आफ्नो क्षमता, परिस्थिति र कर्तव्यअनुसार अघि बढ्नुपर्छ ।
सामाजिक सञ्जाल चलाउनु आफैँमा गलत होइन। प्रश्न यो हो । हामी त्यसलाई सचेत भएर प्रयोग गरिरहेका छौँ कि त्यसैको प्रभावमा आफ्नो मन र समय गुमाइरहेका छौँ?
दिनको केही समय मौन बसौँ। आफ्नो मनलाई नियालौँ। अरूको जीवन हेर्न खर्चिएको समयको केही अंश आफ्नै जीवन बुझ्न खर्च गरौँ ।
७. शरीर, मन र आत्मिक अनुशासन
स्वस्थ जीवनका लागि शरीरको हेरचाह, पर्याप्त विश्राम, नियमित व्यायाम, सन्तुलित आहार र कामप्रतिको अनुशासन आवश्यक छन्। योग र ध्यानले पनि आफ्नो शरीर, सास, विचार र भावनाप्रति सचेत हुन सहयोग गर्न सक्छन् ।
भगवद्गीताको छैटौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले योगका लागि आहार, विहार, कर्म र निद्रामा सन्तुलनको महत्त्व बताउनुभएको छ ।
अर्थात् आध्यात्मिक जीवन शरीरलाई दुःख दिएर वा संसारका जिम्मेवारी त्यागेर मात्र प्राप्त हुने कुरा होइन। संयमित र सन्तुलित जीवन पनि साधनाको महत्त्वपूर्ण आधार हो ।
हामीले शरीरलाई साधन, मनलाई अनुशासनको क्षेत्र र विवेकलाई सही मार्ग रोज्ने आधारका रूपमा बुझ्न सक्छौँ ।
तर ध्यानको अर्थ विचारलाई जबर्जस्ती रोक्नु होइन । विचार उठेको थाहा पाउनु, त्यसमा तुरुन्तै बगेर नजानु र वर्तमान क्षणमा सचेत भएर फर्कन सिक्नु पनि ध्यानको अभ्यास हो ।
८. ध्यान: बाहिरी संसारबाट भित्री संसारतर्फ
हामी अरूलाई बुझ्न धेरै समय खर्च गर्छौँ तर आफैँलाई बुझ्न कति समय दिन्छौँ?
हामी संसारको समाचार जान्दछौँ, अरूको सफलता र असफलताबारे जान्दछौँ तर आफ्नै मनमा दिनभरि के चलिरहेको छ भन्ने कुरा थाहा नहुन सक्छ ।
ध्यानले यही आत्मनिरीक्षणको अवसर दिन्छ ।
ध्यानमा बस्दा मनमा अनेक विचार आउन सक्छन् । कहिले पुराना सम्झना, कहिले भविष्यको चिन्ता, कहिले रिस, कहिले इच्छा । तिनलाई देखेर आफूलाई दोष दिनु आवश्यक छैन। तिनलाई चिनेर पुनः सास, शरीर वा वर्तमान क्षणको अनुभूतिमा फर्कनु अभ्यासको एउटा तरिका हो ।
भगवद्गीताको छैटौँ अध्यायमा मन चञ्चल र कठिनतापूर्वक नियन्त्रणमा आउने भए पनि अभ्यास र वैराग्यद्वारा यसलाई संयमित गर्न सकिने शिक्षा दिइएको छ (६.३५) ।
अभ्यास भनेको बारम्बार सचेत भएर फर्कनु हो। वैराग्य भनेको प्रत्येक विचार र इच्छालाई समातेर बसिरहनु नपर्ने कुरा बुझ्नु हो ।
ध्यानले जीवनका सबै समस्या तुरुन्तै हटाउँछ भन्ने होइन। तर नियमित अभ्यासले आफूलाई बुझ्ने, प्रतिक्रियालाई नियाल्ने र विवेकपूर्ण निर्णय गर्ने क्षमता विकास गर्न मद्दत गर्न सक्छ ।
आध्यात्मिक साधना अरूलाई परिवर्तन गर्ने अभियानभन्दा पहिले आफूलाई बुझ्ने यात्रा हो ।
९. आत्मज्ञानदेखि विश्वशान्तिसम्म
यदि प्रत्येक मानिसले आफ्नो क्रोधलाई चिन्न सिक्यो भने परिवारमा हुने धेरै विवाद कम हुन सक्छन् । यदि मानिसले आफ्नो लोभलाई नियाल्न सक्यो भने अन्यायपूर्ण व्यवहार घट्न सक्छ। यदि मानिसले अरूको पीडा बुझ्न सिक्यो भने घृणा र विभाजनको ठाउँमा सहानुभूति बढ्न सक्छ ।
विश्वशान्ति केवल ठूला सम्मेलन, सम्झौता र भाषणबाट मात्र सम्भव हुँदैन । त्यसका लागि न्यायपूर्ण व्यवस्था, जिम्मेवार नेतृत्व, संवाद र सामाजिक सहकार्य आवश्यक हुन्छन्। साथै हरेक व्यक्तिको दैनिक व्यवहारको पनि महत्त्व हुन्छ ।
हामी सबैले संसार बदल्न नसकौँला । तर आफ्नो व्यवहारमा सत्य, करुणा, संयम र विवेकलाई स्थान दिन सक्छौँ ।
भगवद्गीताको दृष्टिमा आध्यात्मिकता जीवनबाट भाग्ने मार्ग होइन; आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्दै आसक्ति, अहङ्कार र द्वेषलाई बुझ्ने मार्ग पनि हो ।
जब हामी आफूभित्रको अशान्तिलाई चिन्न थाल्छौँ, अरूको कमजोरीप्रति हाम्रो दृष्टिकोण पनि बदलिन सक्छ । यही परिवर्तन परिवार हुँदै समाजसम्म फैलिन सक्छ ।
मनमा विवेक, व्यवहारमा करुणा र कर्ममा निष्ठा। यही शान्तिमय जीवनको एउटा सुन्दर आधार हो ।
१०. अन्तिम लक्ष्य: आफूलाई चिन्नु
जीवनको यात्रा केवल जन्मनु, पढ्नु, कमाउनु, परिवार बनाउनु र एक दिन संसार छोड्नु मात्र हो कि यसको गहिराइमा आफूलाई बुझ्ने अवसर पनि लुकेको छ भन्ने हो?
हामी जीवनभर बाहिरी संसारमा केही न केही खोजिरहेका हुन्छौँ। कहिले धन, कहिले प्रतिष्ठा, कहिले प्रेम, कहिले सफलता । यी सबैको आफ्नै महत्त्व छ। तर बाहिरी उपलब्धिले मात्र मनको गहिरो प्रश्नको उत्तर दिन्छ भन्ने छैन ।
त्यसैले कहिलेकाहीँ आफैँसँग बसौँ र सोधौँ ।
म के खोजिरहेको छु?
मेरो इच्छाले मलाई चलाइरहेको छ कि म विवेकपूर्वक इच्छा पूरा गर्ने बाटो रोजिरहेको छु?
मेरो क्रोधले मेरो निर्णय गरिरहेको छ कि म क्रोधलाई चिनेर प्रतिक्रिया दिनुअघि रोकिन सक्छु?
म अरूलाई बदल्न खोजिरहेको छु कि आफूलाई बुझ्ने प्रयास पनि गरिरहेको छु?
यी प्रश्नको उत्तर एकै दिनमा नआउन सक्छ। तर इमानदार आत्मचिन्तनले नयाँ बाटो खोल्न सक्छ ।
भगवद्गीताको ज्ञान, ध्यानको अभ्यास र निष्ठापूर्ण कर्मलाई जीवनमा उतार्दै हामी आफूलाई अझ गहिरो रूपमा चिन्न सकौँ । आफ्नो मनमा शान्ति, व्यवहारमा सद्भाव र समाजमा सहअस्तित्वको भावना विकास गर्न सकौँ ।
सक्रिय ध्यानको निमन्त्रणा
म आफैँले पनि सक्रिय ध्यानका कक्षाहरू सुरु गरेको छु। यो आत्मनिरीक्षण, सचेतना र जीवनलाई नयाँ दृष्टिले बुझ्ने अभ्यासका लागि गरिएको एउटा प्रयास हो।
आउनुहोस्, दिनको एक घण्टा आफ्नै लागि छुट्ट्याऔँ । केही समय संसारको कोलाहलबाट अलग भएर आफ्नो शरीर, सास, विचार र भावनालाई नियालौँ ।
यो समय अरूलाई प्रमाणित गर्नका लागि होइन, आफूलाई बुझ्नका लागि हो। कसैसँग प्रतिस्पर्धा गर्नका लागि होइन, आफ्नै मनसँग परिचित हुनका लागि हो ।
आजको जीवनमा हामी अरूका लागि धेरै समय खर्च गर्छौँ। अब केही समय आफ्नै आत्मचिन्तनका लागि पनि छुट्ट्याऔँ ।
मनलाई बुझौँ, कर्मलाई शुद्ध बनाऔँ, जीवनलाई सचेत भएर बाँचौँ ।
किनकि शान्तिको खोज संसारमा सुरु भए पनि त्यसको अभ्यास आफ्नै जीवनबाट सुरु गर्न सकिन्छ ।
“उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।” — भगवद्गीता ६.५
अर्थ: मानिसले आफ्नै प्रयासबाट आफूलाई माथि उठाओस्, आफूलाई अधोगतितर्फ नधकेलोस् ।
आउनुहोस्, आत्मचिन्तनबाट आत्मबोधतर्फ र आत्मबोधबाट सद्भावपूर्ण जीवनतर्फ अघि बढौँ ।
-1790007792.jpg)
